Μιχαήλ και Γεωργίου

( στη Δημοτική Πινακοθήκη τση Κερκύρας ) 

 “Στέφανος Σγούρος – Αναδρομική”

εργαλεία δουλειάς του καλλιτέχνη

η Μανδρακίνα, 1992, Ακουαρέλα

Ρομπαβέκιας, 1983 - Ακουαρέλα

Αχθοφόρος, 1989, Ακουαρέλα

Οδοκαθαριστής, 1995, Ακουαρέλα

Νερουλάς, 1998, Ακουαρέλα

Διονύσιος Σγούρος (πατήρ)

Ίδε ο άνθρωπος, βημόθυρο, 1927

ΤΟ ΥΨΗΛΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

η προσωπική γωνιά του καλλιτέχνη

Νικόλαος Βεντούρας

( 1899 – 1990 )

Έλληνας χαράκτης και ζωγράφος του εικοστού αιώνα.

  

I.

“αυτοδίδακτος,

εξαιρουμένης της λιθογραφίας την οποίαν εδιδάχθην”

“ήδη από τας πολύ μικράς τάξεις του δημοτικού εδιδάχθην ιχνογραφίαν”

  

Από το βιογραφικό του,

που συνέταξε ο ίδιος το 1981

oι φωτογραφίες είναι

της Quartier Libre

sub umbra alarum

tuarum protege nos

στο πιό πάνω έργο

μου αρέσουν ακόμα και οι λέξεις που διακρίνουμε κάτω :

ΝΙΚΑ΄

και

ΚΟΡΥΦΩ' 

Γεννήθηκε στην Κέρκυρα το 1899, από αρχοντική οικογένεια της ευρύτερης περιοχής της Βενετίας.

Eγκαταστάθηκαν στο νησί γύρω στα 1730.  Συμπεριλαμβάνονται στο Libro d’ Oro.

Ο Ιωάννης Καποδίστριας ήταν θείος του.

Σπούδασε Βιομηχανική Χημεία το 1916 και εξελίχθηκε σε έναν από τους σπουδαιότερους χαράκτες κατά τον 20^ο αι.

Από το 1931 μέχρι το 1937 έλαβε λίγα μαθήματα υδατογραφίας από τον Κερκυραίο Άγγελο Γιαλλινά.

Από το 1932 άρχισε να ασχολείται με τη χαρακτική, 

δηλαδή την ξυλογραφία, τη χαλκογραφία και τη λιθογραφία, 

όπου και επικεντρώθηκε το ενδιαφέρον του.

Η εκπαίδευσή του στη Χημεία τον βοήθησε να πειραματιστεί με τα υλικά και τους χρόνους διάβρωσης πετυχαίνοντας με ακρίβεια να αποτυπώσει την εικόνα που είχε αποφασίσει.

Λόγω της επιμονής του και της εξέλιξής του στον χώρο της χαρακτικής θεωρείται, σήμερα, πρωτοπόρος της χαρακτικής.

Ο ίδιος ήταν πολύ σχολαστικός κρατώντας αναλυτικές σημειώσεις για κάθε του έργο και εξαιρετική οργάνωση του εργαστηρίου, των εργαλείων, της μαθητείας.

το γραφείο του

Στο αρχείο του κρατούσε λεπτομερείς σημειώσεις

από το συναίσθημα που σκόπευε να αποτυπώσει,

την ώρα που του έπαιρνε ένα έργο και πότε το τελείωσε,

την τεχνική που χρησιμοποιούσε και τα υλικά.

Σημειώνεται ότι επανερχόταν στο ίδιο έργο μετά από καιρό ή ακόμα και πολλά χρόνια, σημειώνοντας την εξέλιξη του κάθε έργου καθώς και την πρόοδο.

Οι πρώτες ύλες του ήταν λεπτομερώς καταχωρημένες. Ειδικά για το χαρτί σημείωνε το βάρος, τον τύπο, τη χρονολογία και την προέλευση αφού επηρέαζε το αποτέλεσμα την “εκτύπωσης”.

Τα χρώματα ήταν πάντα καθαρά κι έκανε μόνος του τις αναμείξεις προκειμένου να πετύχει το επιθυμητό αποτέλεσμα

 από το γραφείο του

Τα πρώτα του έργα και μέχρι το 1937, ο Νικόλαος Βεντούρας, χαράζει τοπία ήρεμα και ωραία φωτισμένα από την Κέρκυρα και την Βενετία.

"στο Τρίκλινο, παληό λειτρουβιό

η γέρικη φραγκοσυκιά"

χαλκογραφία 1938

Στα χρόνια της κατοχής κι αμέσως μετά τον πόλεμο, 1945-1948 ένα εφιαλτικό άγχος πλημμυρίζει ασφυκτικά τα έργα του, καλύπτει όλη την επιφάνεια με ερείπια, καταστροφές και παραμορφώσεις προοπτικής που φανερώνουν το νέο ψυχικό κλίμα στο οποίο ζει, χαρακτηρίζοντας έτσι, την περίοδο αυτή εξπρεσιονιστική.

"Κέρκυρα, αεροπορικός βομβαρδισμός του 40

στη συνοικία Αγίων Πατέρων"

Λιθογραφία σε ασβεστόλιθο, 1946

1949-1950 ακολουθεί η αντίδραση, ελάχιστες γραμμές, αυστηρά υπολογισμένες που εκφράζουν γαλήνη κι ηρεμία, έργα γεμάτα φως.

Από το 1955, και με την σειρά του Πειραιά, εισβάλλει ένα καινούριο στοιχείο, πολλές αλληλοσυμπλεκόμενες μορφές οι οποίες σιγά σιγά απλοποιούνται. Διακρίνονται, παραδείγματος χάριν, σκαριά, φουγάρα, βίντσια, όσο χρειάζεται για να υποβληθεί η ιδέα του ζωντανού λιμανιού. Γραμμές και έντονες κηλίδες πλουτίζουν τους τόνους.

Άλλες θεματικές του ενότητες, σε μικρότερο όμως εύρος, μπορούν να θεωρηθούν οι τοπιογραφίες, οι διάσημοι Αστερισμοί,

"αστερισμός του  Ταύρου" 

χαλκογραφία 1967

"στον αστερισμό του Ταύρου"

χαλκογραφία 1967

οι εντυπωσιακές λιτανείες,

"μικρή λιτανεία

στη συνοικία των Αγίων Πατέρων"

χαλκογραφία 1972

οι θρησκευτικές του παραστάσεις καθώς και οι εντελώς αφηρημένες συνθέσεις του.

Χρησιμοποίησε σε μεγάλο βαθμό τα χρώματα για να αποδώσει στο κάθε του έργο το απαραίτητο συναίσθημα. Πολλές φορές στο ίδιο έργο υπάρχουν χρωματικές παραλλαγές.

* σημ. Q. L. :

λυπάμαι που δεν προνόησα να φωτογραφήσω καλύτερα,

ώστε να φαίνονται οι εξαιρετικά ενδιαφέρουσες, 

ιδιόχειρες σημειώσεις του καλλιτέχνη

και οι παρατηρήσεις του

που έχει κρατήσει πάνω σε κάθε χρώμα...

Παράλληλα, αξιοποιεί τις εικαστικές τεχνοτροπίες των ευρωπαίων της εποχής του με αντίστοιχα εξπρεσιονιστικά, σουρεαλιστικά και κυβιστικά στοιχεία τα οποία αποτυπώνονται στα έργα του.

Χρησιμοποιεί ένα εξπρεσιονιστικό ιδίωμα, που δεν διακρίνεται ωστόσο για την βιαιότητά του, αλλά περισσότερο για τον ποιητικό του χαρακτήρα.

Στο έργο του υπάρχουν vernis mou, aquarelle, oil, ξυλοτυπίες, χαλκοτυπίες, λιθογραφίες, λιθογραφία σε ψευδάργυρο, δερματοτυπίες, εκτύπωση με ύφασμα, μονοτυπίες ενώ χρησιμοποιήθηκαν έργα του για Ex Libris, βιβλία, περιοδικά, γραμματόσημο, ευχετήριες κάρτες κ.ά.

Καθώς ήταν πολύγλωσσος, απέκτησε μόνος του βαθειά παιδεία, κυρίως γύρω από θέματα τέχνης και φιλοσοφίας

Επίσης, αγαπούσε τα ταξίδια, τις μηχανές και το ποδήλατο. Χαρακτηριστικά το 1923, από 16 Μαρτίου έως 5 Μαΐου με μία ομάδα ποδηλατών έκανε τη διαδρομή Brindisi – Vienna.

με αφορμή το αφιέρωμα
στον Νικόλαο Βεντούρα,
καλοκαίρι 2016
από την Πινακοθήκη της Κέρκυρας

Η ΠΡΟΣΦΥΓΙΑ 

II.

photo 

Γ. Μπεχράκης

αληθινή ζωή 

η τέχνη

Rogier Van der Weyden

photo 

Γ. Μπεχράκης

αληθινή ζωή 

η τέχνη

Pieta

περιηγήσεις

I.

Διάβασα αυτές τις μέρες ένα πολύ καλό βιβλίο,

το οποίο αναφέρεται σε διηγήσεις περιηγητών γιά την Κορινθία - Κόρινθο,

από το 1100 περίπου μ Χ., μέχρι και αργά στα 1800.

Θαρρώ ότι οι προσωπικές μαρτυρίες των ταξιδευτών έχουν πάντα μιάν ιδιαίτερη αξία!

Ανάλογα με την θέση του ο καθένας, ανάλογα με την συγκρότησή του, με την μόρφωση και το πνευματικό του επίπεδο, ανάλογα ακόμα με το τι σκοπό υπηρετεί ή ποιόν υπηρετεί, ανάλογα με την προδιάθεσή του και με το πώς είναι διακείμενος προς την χώρα που επισκέπτεται, ο ταξιδευτής είναι, θαρρώ, ένας "εν δυνάμει" ιστορικός…

Η κάθε προσωπική αφήγηση βοηθάει να δει κανείς πώς εξελίσσεται η ιστορία ενός τόπου, πώς ήταν το πριν, πώς είναι το τώρα και πώς το πιθανό μέλλον…

Τα ιστορικά γεγονότα, οι άνθρωποι, τα ήθη, τα έθιμα, η οικονομική ζωή, τα άψυχα μνημεία*, που διόλου άψυχα δεν είναι, αφού μπορούν και δηλώνουν το πνεύμα, τον πολιτισμό, τον πλούτο, την φτώχεια, το μένος που οδηγεί στην καταστροφή, την αδιαφορία, την παραδοπιστία κι ένα σωρό άλλα χαρακτηριστικά της κοινωνίας, μέσα στις εποχές…

     

Σας στέλνω ένα μικρό δείγμα γραφής, απ’ το ωραίο βιβλίο :

 

ΠΕΡΙΗΓΗΤΕΣ ΚΑΙ ΖΩΓΡΑΦΟΙ ΣΤΗΝ ΚΟΡΙΝΘΟ

12^Ος – 19^Ος ΑΙΩΝΑΣ

ΣΟΦΗ Ν. – ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ

Εκδόσεις : ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΕΘΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΑΘΗΝΑ 2009

Σταχυολογώ από τον πρόλογο του κ Ι. Κ. Μαζαράκη – Αινιάν, γεν. γραμματέα της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας :

«… αυτή η έκδοση σηματοδοτεί τη συνεργασία της Γενναδείου Βιβλιοθήκης με το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο.

……………………………………………….

Η Κόρινθος στο σταυροδρόμι Στερεάς και Πελοποννήσου, Κορινθιακού και Σαρωνικού, ήταν σχεδόν υποχρεωτική διάβαση κάθε περιηγητή προς την Κωνσταντινούπολη ή προσκυνητή των Αγίων Τόπων.

………………………………………………...

… Δεν ήταν μόνο ταξιδιώτες περιηγητές εκείνοι που έφταναν στην Κόρινθο αλλά συγχρόνως εθελοντές φιλέλληνες , που έρχονταν να συμμετάσχουν στον Αγώνα για την Ελευθερία.»

Σταχυολογώ από τον πρόλογο της Δρ. Μαρίας Γεωργοπούλου

Διευθύντριας της Γενναδείου Βιβλιοθήκης

«… ο τόμος αυτός αποτελεί συνδετικό κρίκο μεταξύ δύο σημαντικών τμημάτων της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα : της εντυπωσιακής συλλογής περιηγητικών ημερολογίων και βιβλίων που φυλάσσονται στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη και των σημαντικών ανασκαφών που διεξάγονται στην αρχαία Κόρινθο.

………………………………………………….

Τα περιηγητικά αυτά κείμενα προσφέρουν μια φευγαλέα ματιά στο παρελθόν τόσο από την άποψη της εμπειρίας του ταξιδιού αυτού καθεαυτού όσο και από την άποψη του περιβάλλοντος χώρου και της ιστορίας του. Τα κείμενα αυτά ρίχνουν, επίσης, φως σε παλαιά έθιμα και θεσμούς και, συχνά, περιγράφουν ή εικονογραφούν μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους που έχουν χαθεί ή έχουν υποστεί σημαντικές καταστροφές.»

Διαβάζοντας το βιβλίο, βρίσκω αληθινά τρομερό ενδιαφέρον στις σημειώσεις – πρόλογο της συγγραφέως κ. Σόφης Παπαγεωργίου, σχετικά με τον τόπο και την ιστορία του, καθώς και τις σημειώσεις της για τους περιηγητές και τους ζωγράφους στην Κόρινθο.

Από τα κείμενα των 68 περιηγητών, φυσικά μόνον ελάχιστες αράδες μπορώ να αντιγράψω και να σας μεταφέρω ενδεικτικά…

Ludolf, Peter, von Sudheim

Description of the Holy Land… written the year A.D. 1350

London , 1895, σελ. 28 – 29.

Ο Peter Ludolf έκανε το γύρο της Ελλάδος το 1350.………….

Στο κεφάλαιο με τον τίτλο Αχαϊα υπάρχει μια σύντομη περιγραφή της Κορίνθου.

«Φεύγοντας από τη Σικελία διαπλέει κανείς τον κόλπο της Βενετίας** , ο οποίος χωρίζει την Ιταλία από την Ελλάδα και περιπλέοντας τις Ελληνικές ακτές φτάνει στην Αχαϊα και Μακεδονία. Πρέπει να ξέρετε ότι το μέρος που ονομαζόταν Αχαϊα τώρα λέγεται Μοριάς. Σ’ αυτήν την ίδια γη της Αχαϊας βρίσκεται η πιο ωραία και ισχυρή πόλη, η Κόρινθος, πάνω στην κορυφή ενός βουνού, που όμοιά της δεν έχει υπάρξει ποτέ. Και αν ακόμα την πολιορκούσε όλος ο κόσμος, από την Κόρινθο δεν θα έλειπε ποτέ το σιτάρι, το κρασί, το λάδι και το νερό. Σ’ αυτή την πόλη ήταν που ο Άγιος Παύλος έγραψε πολλές επιστολές.»

Chenavard Antoine M.

Voyage en Grece et dans le Levant, fait en 1843 – 1844. Lyon, 1849, σελ. 90 – 95.

O A.M. Chenavard αρχιτέκτων και καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών στη Lyon, έμεινε στην Ανατολή πέντε μήνες, από το Σεπτέμβριο 1843 ως τον Ιανουάριο 1844, κυρίως στην Ελλάδα και στη Μ. Ασία.

Όταν έγινε η επανάσταση της 3^ης Σεπτεμβρίου 1844 (όταν οι Έλληνες απαίτησαν Σύνταγμα) ο Chenavard ήταν στην Αθήνα και ως αυτόπτης μάρτυρας μας έχει δώσει μια ενδιαφέρουσα εξιστόρηση των γεγονότων. Μετά την Αθήνα ήρθε στην Κόρινθο.

« η Κόρινθος, η οποία υπήρξε τόσο σημαντική κατά τη διάρκεια όλων των εποχών της Ελληνικής ιστορίας, το κλειδί της Πελοποννήσου, η αρχόντισσα δύο θαλασσών, με αμέτρητα πλούτη, καταστράφηκε εντελώς κατά την Ελληνική επανάσταση. Ανάμεσα στα ερείπια στέκονται ακόμα επτά κίονες, μαυρισμένοι από το χρόνο, που ανήκουν στο ναό της Χαλινίτιδος Αθηνάς. Αν κανείς πιστέψει τον Βιτρούβιο, στην Κόρινθο γεννήθηκε ο πιο πλούσιος και κομψός αρχιτεκτονικός ρυθμός.

Ο Καλλίμαχος, ο γλύπτης, τυχαία πέρασε από τον τάφο ενός μικρού κοριτσιού στην Κόρινθο. Η μητέρα του παιδιού είχε τοποθετήσει πάνω στον τάφο ένα καλάθι γεμάτο με πράγματα, που το κοριτσάκι αγαπούσε και τα σκέπασε με μία πλάκα. Κάτω από το καλάθι υπήρχε η ρίζα μιάς ακάνθου που τα φύλλα της καθώς μεγάλωναν έφτασαν μέχρι τις άκρες της πλάκας, που τα έκανε να γυρίσουν προς τα κάτω. Ο Καλλίμαχος συγκινημένος από τη χαριτωμένη θέα σχεδίασε το κιονόκρανο, που λέγεται Κορινθιακό.

Αν αυτά είναι ένας μύθος, σίγουρα έχει το άρωμα Ελληνικής προέλευσης και δεν είναι μια ιστορία που επινόησε ο Βιτρούβιος»



* 
Objets inanimés, avez-vous donc une âme
Qui s'attache à notre âme et la force d'aimer ?...

Alphonse de Lamartine



** 
 ως "κόλπο της Βενετίας", 
πρέπει ο περιηγητής να εννοεί την Αδριατική θάλασσα και το Ιόνιο πέλαγος...

ακολουθεί...

Περιηγήσεις

II.
(συνέχεια)


ΠΕΡΙΗΓΗΤΕΣ ΚΑΙ ΖΩΓΡΑΦΟΙ ΣΤΗΝ ΚΟΡΙΝΘΟ

12^Ος – 19^Ος ΑΙΩΝΑΣ

.

ΣΟΦΗ Ν. – ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ
.

Εκδόσεις : ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΕΘΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
.

ΑΘΗΝΑ 2009


* σημείωση quartier libre :
Από τα κείμενα των 68 περιηγητών, φυσικά μόνον ελάχιστες αράδες μπορώ να αντιγράψω και να σας μεταφέρω ενδεικτικά…

Ευγενικός Ιωάννης

Εγκωμιαστική έκφρασις Κορίνθου . εκδ. Σπυρ. Λάμπρου. (Παλαιολόγεια και Πελοποννησιακά, τόμ. 1). Αθήνα, 1912 – 1923, σελ. 47 – 48.   

Ο Ιωάννης  Ευγενικός, Βυζαντινός διάκονος, αδελφός του θεολόγου Μάρκου Ευγενικού, γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη γύρω στα 1400. Σπούδασε φιλοσοφία στη σχολή του Γεωργίου Γεμιστού Πλήθωνα, στο Μυστρά. Το 1431 επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη όπου έγινε Νομοφύλαξ της Ελληνικής Εκκλησίας και μ’ αυτήν την ιδιότητα πήρε μέρος στη Σύνοδο της Φερράρας το 1438.........

Δεν είναι γνωστό πότε πέθανε, ξέρουμε όμως ότι είδε την Άλωση το 1453 και έγραψε ένα ποίημα για το θλιβερό αυτό γεγονός ..............................................................................

"η Κόρινθος είναι μία πόλη, αλλά στην αρχαιότητα ήταν μία ακρόπολη που λεγόταν Ακροκόρινθος, ευρισκόμενη στον Ισθμό και αν κανείς την αποκαλούσε κορυφή ή μάτι όλης της γης δεν θα έσφαλλε. Έχει την πιο επιτυχημένη ανάμειξη αέρα, δροσερό το καλοκαίρι, μέτριο το χειμώνα. Η πόλη και η ακρόπολη περιβάλλονται από ένα θαυμάσιο τείχος, το καλύτερο της Πελοποννήσου, προσφέροντας ασφάλεια σ’ αυτούς που κατοικούν εκεί. Έχει πολλά σπίτια και ωραίους ναούς, τρεχούμενα νερά, κήπους , και δύο θάλασσες από τις δύο πλευρές. Το έδαφος είναι εύφορο , με τα καλύτερα φρούτα, κρασί και δημητριακά. Στη μέση του πετρώδους εδάφους υπάρχει καθαρό και πόσιμο νερό, το πιο χρήσιμο και αναγκαίο στοιχείο της φύσης. Αυτή η ωραιότατη και σημαντική πόλη είναι αφιερωμένη στον πιο επιφανή Απόστολο, τον Παύλο, και όπως ο Παύλος ήταν ο πρώτος ανάμεσα στους μαθητές του Χριστού, έτσι και η Κόρινθος είναι η πρώτη ανάμεσα στις άλλες πόλεις. Η Ελλάδα είναι η κορυφή του κόσμου, η Πελοπόννησος είναι το μάτι και η κόρη του ματιού είναι η Κόρινθος. Οι άλλες πόλεις είναι τα φύλλα ,  η Κόρινθος είναι το άνθος.

................................................................................."

Mirabal

Voyage d’ Italie et de Grece... Paris , 1698, σελ. 68 – 71.

Δεν γνωρίζουμε πολλά πράγματα για τον Mirabal, ούτε και το πλήρες όνομά του, παρά μόνον ότι ήταν στην υπηρεσία των Βενετών. Το 1694 ήλθε με το σύνταγμά του στην Πελοπόννησο και επισκέφθηκε την Κόρινθο.

"Το σύνταγμά μου το έστειλαν στην Κόρινθο και μόλις έφτασα ανέβηκα στο κάστρο, στην κορυφή ενός ψηλού βουνού. Η Κόρινθος δεν έχει κατοίκους και εξαιτίας του πολέμου δεν υπάρχουν αγάλματα του Απόλλωνα, του Ερμή, ούτε έχει μείνει τίποτα από το ναό της Οκταβίας, αδελφής του Ρωμαίου αυτοκράτορα, ούτε από τους ναούς των Κυκλώπων, της Τύχης, της Βίας και της Ανάγκης. Στην Κόρινθο υπάρχουν οκτώ κολώνες του ναού της Αφροδίτης και σε πενήντα βήματα από εκεί, είδα τα απομεινάρια του παλατιού της Ασωτείας, όπου ζούσαν χίλιες γυναίκες, με προορισμό να δίνουν ευχαρίστηση στους ξένους ταξιδιώτες. Σε αυτό το παλάτι ζούσε επίσης η ωραία Λαϊς, της οποίες οι εύνοιες κόστιζαν έξι τάλαντα στον καθένα από τους εραστές της και εξαιτίας αυτού του μεγάλου ποσού υπήρχε η παροιμία "δεν επιτρέπεται στον καθένα να πηγαίνει στην Κόρινθο". Σε πενήντα βήματα από την πύλη της Κορίνθου, με κατεύθυνση την Αθήνα, είδα τον ταφο του Διογένη".

doubting Thomas

ταπετσαρία - χρονολογείται από τον μεσαίωνα

βιτρώ

Caravaggio

Rubens

Rembrant

24 
Θωμᾶς δὲ εἷς ἐκ τῶν δώδεκα, ὁ λεγόμενος Δίδυμος, οὐκ ἦν μετ’ αὐτῶν ὅτε ἦλθεν ὁ  Ἰησοῦς. 
25 
ἔλεγον οὖν αὐτῷ οἱ ἄλλοι μαθηταί· ἑωράκαμεν τὸν Κύριον. 
ὁ δὲ εἶπεν αὐτοῖς· ἐὰν μὴ ἴδω ἐν ταῖς χερσὶν αὐτοῦ τὸν τύπον τῶν ἥλων, 
καὶ βάλω τὸν δάκτυλόν μου εἰς τὸν τύπον τῶν ἥλων, 
καὶ βάλω τὴν χεῖρά μου εἰς τὴν πλευρὰν αὐτοῦ, οὐ μὴ πιστεύσω.

                                                                                                                Ιωάν. κ’