II.

Παραμύθι ν’ αρχινήσει !

 

Άρθρο της

Ελένης Κεχαγιόγλου

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ:  09/11/2014 05:45

 

Σήμερα «Το Βήμα», στο πλαίσιο της σειράς «Μια φορά κι έναν καιρό», προσφέρει στους αναγνώστες του τη δεύτερη σειρά ενός έργου αναφοράς και υψηλής αναγνωστικής αξίας, των «Ελληνικών παραμυθιών», σε εκλογή του Γ. Α. Μέγα

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ:  09/11/2014 05:45

Ο Γεώργιος Α. Μέγας, ο συστηματικότερος μάλλον μελετητής του ελληνικού λαϊκού παραμυθιού έως σήμερα, έχει πλήθος σχετικές εργασίες στο ενεργητικό του. Οδηγό του είχε την ιστορικογεωγραφική μέθοδο (της φινλανδικής σχολής) που εξετάζει, διεθνώς και διαχρονικά, τη διάδοση των διάφορων παραμυθιακών τύπων, τονίζοντας ιδιαίτερα τη διαχρονική διάσταση των παραμυθιών. Σύμφωνα με τη σχολή αυτή, κάθε λαός παραλαμβάνει την ύλη για τα παραμύθια του από μια διεθνή πηγή και τα μεταβάλλει με τρόπο που να τα καθιστά δικά του. Οπως ο ίδιος σημειώνει, το παραμύθι, αν και δεν υπόκειται στους όρους της πραγματικής ζωής, προσαρμόζεται ωστόσο στα ήθη και τα έθιμα, στους μύθους και τις δοξασίες ενός λαού, με αποτέλεσμα να γίνεται κομμάτι της ζωής του, να αποκτά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του.

Το κάθε παραμύθι - λέξη που προέρχεται από το ρήμα «παραμυθούμαι», που σημαίνει «δίνω θάρρος», «προτρέπω», «παρηγορώ», «συμβουλεύω», «ανακουφίζω» - αρχικά προοριζόταν για τη διασκέδαση των μεγάλων. Μόνον αργότερα οι αφηγήσεις της παραδοσιακής κοινωνίας έγιναν διηγήσεις για τα παιδιά, κρατώντας ουσιαστικά το ίδιο περιεχόμενο. Ο Μέγας στους δύο τόμους υπό τον τίτλο «Ελληνικά παραμύθια» που εξέδωσε από τις εκδόσεις Εστία (το 1927 και το 1962) επέλεξε πλήρη και άρτια παραμύθια για τα παιδιά, τα οποία να είναι κατάλληλα για παιδαγωγικούς σκοπούς και, παράλληλα, να προσφέρουν χαρά και απόλαυση. Στον τόμο του 1962, τον οποίο προσφέρει σήμερα στους αναγνώστες του «Το Βήμα», ο επιφανής λαογράφος ανθολογεί παραμύθια που απευθύνονται σε παιδιά λίγο μεγαλύτερα σε σύγκριση με την έκδοση του 1927. Επιλέγονται 47 παραμύθια, αριθμός που αποδεικνύει πόσο προσεκτική ήταν η εκλογή του Μέγα, ο οποίος το διάστημα 1957-1963 - σύμφωνα με μαρτυρία του Μιχάλη Μερακλή, στο βιβλίο του «Το λαϊκό παραμύθι» - είχε συγκεντρώσει τον εντυπωσιακό αριθμό των 4.000 παραμυθιών!

Ο θρίαμβος της ηθικής ομορφιάς

Η παιδαγωγική αξία του παραμυθιού έχει υμνηθεί ήδη από τον 19ο αιώνα, με την πεποίθηση ότι ο υπό διαμόρφωση χαρακτήρας του παιδιού και η κοινωνική του αγωγή επηρεάζονται θετικά από το παραμύθι, καθώς του μαθαίνει να ταυτίζεται με το καλό και να εκτιμά την αξία της φιλίας και της εργασίας, ενώ επίσης καλλιεργεί τη γενναιότητα και το θάρρος. Και χάρη στο λυτρωτικό ευτυχισμένο τέλος τα παιδιά κερδίζουν την υπόσχεση ότι, παρά τις δυσκολίες, μπορεί εν τέλει να κατακτήσει την ευτυχία όποιος μάχεται για αυτήν, αφού κάθε είδους ασχήμια παραμερίζεται και θριαμβεύει η ηθική ομορφιά. Τα τελευταία χρόνια ωστόσο διεξάγεται μια συζήτηση για το κατά πόσον είναι όντως παιδαγωγικά ωφέλιμα τα παραμύθια, δεδομένου ότι πρόκειται για αφηγήσεις που ενίοτε έχουν άγριες σκηνές, και στις οποίες κυριαρχεί το άλογο στοιχείο, το παράλογο, το θαύμα και το υπερφυσικό, τα οποία ενδέχεται, λένε οι υπερασπιστές αυτής της άποψης, να εμποδίσουν την αντίληψη της πραγματικότητας.

Ωστόσο, σύμφωνα με παιδαγωγούς, τα παραμύθια στην αρχική τους μορφή βοηθούν τα παιδιά να ζήσουν τις συγκρούσεις μαζί με τους παραμυθιακούς ήρωες και έτσι να κατανικήσουν τις χαοτικές εντάσεις του υποσυνειδήτου τους. Επίσης, βάσει της ψυχαναλυτικής μεθόδου προσέγγισης του παραμυθιακού λόγου, με ηγετικές μορφές τον Ζίγκμουντ Φρόιντ και τον Καρλ Γιουνγκ, τα παιδιά ταυτίζονται με τους ήρωες του παραμυθιού που αντιμετωπίζουν επιτυχώς τις μάγισσες, τους δράκους, τα άγρια ζώα και κάθε λογής πρόβλημα, και έτσι υπερνικούν κι εκείνα τους φόβους και τις αγωνίες τους.

Από το ρεαλιστικό στο υπερφυσικό

Ο Γεώργιος Μέγας χωρίζει τα παραμύθια του σε τρεις κατηγορίες: σε μύθους ζώων, παραμύθια και ευτράπελες διηγήσεις. Μύθοι ζώων ονομάζονται τα παραμύθια στα οποία πρωταγωνιστούν ζώα, μάλλον από την επιρροή της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, και κυρίως βέβαια των περίφημων Μύθων του Αισώπου.

Οι ευτράπελες διηγήσεις είναι παραμύθια τα οποία παρουσιάζουν σκωπτικά τις πράξεις ή τα παθήματα των δρώντων προσώπων. Πρόκειται για άλλοτε σύντομες και άλλοτε εκτενείς διηγήσεις, με κοινό στοιχείο τους τον διδακτικό χαρακτήρα. Εξαιρετικά αγαπητές στις παραδοσιακές κοινωνίες, όπου προσέφεραν διαφυγή από τον σκληρό βίο της δύσκολης καθημερινότητας, επιβιώνουν μέχρι σήμερα ικανοποιώντας την ανθρώπινη ανάγκη για χιούμορ.

Τα παραμύθια είναι, κατά κανόνα, φανταστικές αφηγήσεις όπου οι ήρωες ζουν σε έναν κόσμο ταυτόχρονα ρεαλιστικό και υπερφυσικό, το μαγικό στοιχείο είναι ενταγμένο στην καθημερινότητά τους. Αντιμετωπίζουν κακόβουλους συγγενείς, θεριά, δράκους και άγρια ζώα, υποβάλλονται σε δοκιμασίες, αλλά στο τέλος κυριαρχούν οι καλές δυνάμεις.

Η πάλη του Καλού με το Κακό

Χαρακτηριστικό και των τριών παραπάνω κατηγοριών είναι ότι έχουμε μια αρχική κατάσταση όπου μνημονεύονται τα κύρια πρόσωπα (π.χ., «Μια φορά ο λύκος κάμανε κολλιγιά με την αλεπού για να σπείρουνε μαζί») και ακολουθεί η αφετηρία της δράσης είτε ως ανάγκη του πρωταγωνιστή να αποκαταστήσει την ισορροπία σε κάτι που έχει διαταραχθεί, είτε να αναζητήσει την ευτυχία σε άλλον τόπο. Ταυτόχρονα, σε όλα υπάρχει οξεία αντίστιξη (με τη μορφή αντιθετικών ζευγών) του καλού με τον κακό, του αδύναμου με τον ισχυρό, των αγαθών με τους κακόβουλους χαρακτήρες. Σταθερά, δικαιώνονται οι πρώτοι και τιμωρούνται οι δεύτεροι. Επίσης, τα παραμύθια είναι άχρονες αφηγήσεις, αφού διαδραματίζονται σε χρόνο απροσδιόριστο («μια φορά κι έναν καιρό»), ενώ ο χώρος είναι επίσης ασαφής και δεν προσδιορίζεται.

Αλήθειες που αντέχουν στον χρόνο

Εχοντας στο επίκεντρό τους τον άνθρωπο, τα λαϊκά παραμύθια προβάλλουν γενικές και καθολικές αλήθειες με διαχρονική αξία, οι οποίες προσλαμβάνονται εύκολα από όλους τους ανθρώπους κάθε ηλικίας και κάθε εποχής. Ο αναγνώστης διαβάζοντας τη συλλογή παραμυθιών του Μέγα θα διαπιστώσει ότι το λαϊκό παραμύθι δεν είναι είδος μουσειακό αλλά μπορεί να μιλήσει και στον σύγχρονο άνθρωπο. Να γίνει παράθυρο στη φαντασία του, να προσφέρει παραμυθία, να απαντήσει στις αντιφάσεις και του δικού του βίου, και έτσι να δώσει και στα παιδιά του την ευκαιρία να υπερβούν τον ασφυκτικό ρυθμό και τον στείρο ρεαλισμό της σύγχρονης κοινωνίας - αρκεί να αφεθεί στον φανταστικό και ονειρικό αυτόν κόσμο, όπου όλα είναι πιθανά:

Κόκκινη κλωστή δεμένη,
στην ανέμη τυλιγμένη,
δώσ' της κλώτσο να γυρίσει,
παραμύθι ν' αρχινήσει.

Η κυρία Ελένη Κεχαγιόγλου είναι φιλόλογος-επιμελήτρια εκδόσεων και έχει επιμεληθεί τη σειρά «Μια φορά κι έναν καιρό» του «Βήματος».

 

 I.

Άρθρο της

Ελένης Κεχαγιόγλου  

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ:  02/11/2014 05:45

Tα λαϊκά παραμύθια και η εθνική αφύπνιση

Σήμερα «Το Βήμα», στο πλαίσιο της σειράς «Μια φορά κι έναν καιρό», προσφέρει στους αναγνώστες του ένα έργο αναφοράς και υψηλής αναγνωστικής απόλαυσης και αξίας, τα «Ελληνικά παραμύθια», σε εκλογή του Γ. Α. Μέγα

«Τα "Παραμύθια" εξεδόθησαν για τα παιδιά. Μα αν ξεφυλλίσουν το βιβλίο αυτό κι' οι μεγάλοι, μόνον ωφέλεια θα ιδούν [...], θα γίνουν καλλίτεροι» γράφει ο Φώτος Πολίτης στο «Ελεύθερον Βήμα» στις 2.12.1927 παρουσιάζοντας την πρόσφατη πρώτη έκδοση των «Ελληνικών Παραμυθιών» του Γεωργίου Α. Μέγα. Στο ίδιο σημείωμα εκφράζει τη βαθιά του πίστη στη δύναμη της νεοελληνικής παράδοσης, η οποία μπορεί να αναβαπτίσει την ελληνική κοινωνία, να τη βελτιώσει ηθικά και πνευματικά, δεδομένου ότι «θα σε βοηθήσει να γνωριστής ακόμη και με τον εαυτό σου», άρα είναι εργαλείο αυτογνωσίας. Το δε παραμύθι που «ζη πάντα στο στόμα του λαού», λέει η σημαντική αυτή μορφή του ελληνικού Μεσοπολέμου, μπορεί να οδηγήσει «σε δρόμους χαράς και λυτρωμού» από την τυραννία της καθαρεύουσας.

Ο δευτερότοκος γιος του Νικολάου Γ. Πολίτη - του εισηγητή του όρου «λαογραφία» στην Ελλάδα το 1884, του ιδρυτή και θεμελιωτή της ως αυτόνομης επιστήμης - εμφανίζεται έτσι πιστός στο πνεύμα του πατρός του, του οποίου πεποίθηση αποτελούσε η ανάγκη αναψηλάφισης της εθνικής ταυτότητας προκειμένου η χώρα να αρθεί στο επίπεδο των ευρωπαϊκών κρατών και πάγιο αίτημά του ήταν η διδασκαλία της νέας ελληνικής γλώσσας στην εκπαίδευση. Ο Ν. Γ. Πολίτης υπήρξε τέκνο του οξυμμένου λαογραφικού ενδιαφέροντος που δημιουργήθηκε μετά τη δημοσίευση του ιστορικού έργου του Αυστριακού Γιάκομπ Φίλιπ Φαλμεράγερ τη δεκαετία του 1830. O περιηγητής που έκτοτε θεωρήθηκε η προσωποποίηση του μισελληνισμού διακήρυσσε πως το ελληνικό έθνος είχε εξαφανιστεί διά της σλαβικής και αλβανικής διείσδυσης στον ελλαδικό χώρο κατά τον Μεσαίωνα. Προκειμένου να αντικρουστεί η άποψη αυτή, που εν πολλοίς ακύρωνε την εθνική υπόσταση του νεοσύστατου τότε κράτους, αναπτύχθηκε έντονο ενδιαφέρον για τον λαϊκό πολιτισμό, όπως συνέβη σε όλους τους ευρωπαϊκούς λαούς την εποχή της εθνικής τους αφύπνισης, και άρχισε η συλλογή δημώδους υλικού (παροιμίες, τραγούδια, ήθη και έθιμα, μύθοι κ.τ.λ.), που εθεωρείτο ότι εξέφραζε το πνεύμα του έθνους, «ίνα χρησιμεύση προς απόδειξιν ότι οι νυν κατοικούντες την Ελλάδα εισίν απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων», σύμφωνα με άρθρο στην «Αρχαιολογική Εφημερίδα» το 1852.

Νεκροί για τη γλώσσα

Το νήμα αυτό, που ξεκινά τον 19ο αιώνα, στις αρχές του 20ού πιάνει ο μαθητής του Ν. Γ. Πολίτη, ο λαογράφος, πανεπιστημιακός και ακαδημαϊκός Γεώργιος Α. Μέγας, που ανδρώνεται την εποχή του Εθνικού Διχασμού, όπου πλέον το γλωσσικό ζήτημα έχει λάβει εθνική διάσταση με ακραιφνώς ιδεολογικό περιεχόμενο. Το 1927, οπότε εκδίδονται για πρώτη φορά τα «Ελληνικά παραμύθια», ύστερα από το διάλειμμα της βενιζελικής μεταρρύθμισης (1917-1919), επισήμως έχει επικρατήσει το πνεύμα του καθηγητή Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Γεωργίου Μιστριώτη, ο οποίος όχι απλώς υπερασπιζόταν με πάθος την καθαρεύουσα ως αντιστάθμισμα στον «μαλλιαρισμό» αλλά και πρωτοστάτησε στα αιματηρά επεισόδια όπου υπήρξαν νεκροί για τη γλώσσα (θλιβερό ελληνικό προνόμιο αυτό): στα «Ευαγγελικά» του 1901 και στα «Ορεστειακά» του 1903. Μόλις δύο χρόνια νωρίτερα, το 1925, η Εκκλησία - σε συνεργασία με το Πολυτεχνείο, την Αρχαιολογική Εταιρεία και με εκπροσώπους εργαζομένων στην Εθνική Τράπεζα, στην Ενωση Αθηναϊκών Περιοδικών και αλλού - έχει οργανώσει «Εθνικόν Συνέδριον προς καταπολέμησιν των εχθρών και των διαφθορέων της θρησκείας, της γλώσσης, της οικογενείας, της ιδιοκτησίας, της ηθικής, της εθνικής συνειδήσεως, της πατρίδος», όπου οι έννοιες συγχέονται σκοπίμως και οι υπερασπιστές της δημοτικής γλώσσας καταδικάζονται ως εκφραστές αντεθνικής συμπεριφοράς.

Κάλλιστον κληροδότημα

Η γλώσσα στην οποία ο λαογράφος, πανεπιστημιακός και ακαδημαϊκός Μέγας μεταγράφει τα λαϊκά παραμύθια τα οποία συγκέντρωσε, «όπου ήτο ιδιωματική, προσηρμόσθη εις τον κοινόν τύπον», σύμφωνα με τις Σημειώσεις του - που επέχουν θέση Επιμέτρου και έχουν συνταχθεί σε ήπια καθαρεύουσα γλώσσα -, στη δεύτερη έκδοση του έργου το 1956, στην οποία προστίθενται 14 επιπλέον παραμύθια. Φροντίζει, λοιπόν, υιοθετώντας μια ρέουσα δημοτική γλώσσα, τα κείμενα «να διατηρούν όλην την χάριν αφελούς λαϊκής διηγήσεως», αλλά -διαφοροποιούμενος από τον δάσκαλό του Ν. Γ. Πολίτη - δεν κρατά τα τοπικά ιδιώματα.

Για να δηλώσει την εκ μέρους του πρόθεση, πάντως, ο Μέγας επικαλείται πρώτα μια φράση του δασκάλου του, σύμφωνα με την οποία τα εκλεκτά μνημεία της δημώδους λογοτεχνίας «συντελούν εις την συντήρησιν των καλλίστων κληροδοτημάτων της πατρίου κληρονομιάς» και αποκαλύπτουν στον λαό τους θησαυρούς του. Ακολούθως, καταθέτει ότι τα παραμύθια που επιλέγει φροντίζει «να έχουν αρετάς αφηγηματικάς και συγχρόνως να προσαρμόζωνται εις την σύνθεσιν και την φράσιν και προς παιδαγωγικούς σκοπούς», άρα, χαρίζοντας στα παιδιά χαρά και απόλαυση, να γίνονται αποτελεσματικό εκπαιδευτικό εργαλείο.

Ετσι, ο Μέγας, ο οποίος ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του ως φιλόλογος στη μέση εκπαίδευση και συνέταξε αρκετά αναγνωστικά για το δημοτικό σχολείο, εκφράζει την πεποίθηση ότι τα παραμύθια αποτελούν επωφελή αναγνώσματα για τα παιδιά και παίρνει την εξέχουσα θέση που του αναλογεί στη διάσωση και στην καταγραφή των ελληνικών παραμυθιών. Η σχετική προσπάθεια είχε ξεκινήσει τον 19ο αιώνα με την έκδοση δύο συλλογών ελληνικών λαϊκών παραμυθιών, με την επιμέλεια του αυστριακού διπλωμάτη Johann Georg von Hann η πρώτη (Λειψία, 1864) και του δανού φιλολόγου Jean Pio η δεύτερη (Κοπεγχάγη, 1879). Ο Μέγας ήταν ο πρώτος που παρουσίασε λαϊκές αφηγήσεις ταξινομημένες όχι με άξονα τοπικό ή γεωγραφικό, χρονολογικό ή θεματικό, αλλά σύμφωνα με το διεθνές σύστημα Aarne-Τhompson. Για να διευκολύνει μάλιστα τον μελλοντικό ερευνητή, στο τέλος του βιβλίου παρουσιάζει τον τύπο στον οποίο ανήκει κάθε παραμύθι (μύθος ζώων, παραμύθι ή ευτράπελη διήγηση), την προέλευσή του και τις παραλλαγές του.

Στα παραμύθια καθαυτά θα αναφερθούμε την επόμενη εβδομάδα στο σημείωμά μας με την ευκαιρία της έκδοσης του δεύτερου τόμου των «Ελληνικών παραμυθιών» (1962) από «Το Βήμα».

Το διενθές σύστημα ταξινόμησης

Ως είδος του λαϊκού πολιτισμού, τα προφορικά παραμύθια εμφανίζονται, σε παραλλαγές, σε περισσότερους από έναν τόπους και σε διαφορετικές εποχές. Γύρω στο 1910, και με την αντίληψη της παγκοσμιότητας του παραμυθιού εγκαθιδρυμένη, θεωρήθηκε σημαντικό να μελετηθεί διεθνώς το πού και το πότε διαδόθηκε ένα παραμύθι προκειμένου να μελετηθεί, ιστορικά και συγκριτικά, το είδος αυτό που συνιστά, κατά κάποιον τρόπο, τη λογοτεχνία των λαών. Ετσι δημιουργήθηκε το διεθνές σύστημα ταξινόμησης Aarne και Thompson, που πήρε το όνομά του από τους εμπνευστές του, όπως το εισηγήθηκαν στο έργο The Types of the Folktale. Βάσει του συστήματος αυτού συντάχθηκαν οι εθνικοί κατάλογοι των παραμυθιών σε κάθε χώρα. Στην Ελλάδα το σημαντικό αυτό έργο ανέλαβε ο Γεώργιος Μέγας, ο οποίος συγκέντρωνε τις δημοσιευμένες και αδημοσίευτες παραμυθιακές παραλλαγές και έτσι στην αναθεωρημένη έκδοση του διεθνούς καταλόγου το 1961 εκπροσωπείται και το ελληνικό παραμύθι.

Εικόνες και εικονογράφοι

Οι εικόνες που κοσμούσαν την έκδοση του 1927 έφεραν την υπογραφή του ήδη καταξιωμένου, στα 32 του χρόνια, ζωγράφου και λογοτέχνη Φώτη Κόντογλου. Στην κριτική του ο Φώτος Πολίτης ήταν εκθειαστικός: «Ενας ρυθμός ελληνικός στη σύλληψη και στη σύνθεση της κάθε εικόνας, βγαλμένης ολόισια μέσα από την περίφημη βυζαντινή παράδοση, κυριαρχεί σ' ολόκληρο το ζωγραφικόν όραμα». Ο πολυβραβευμένος Κόντογλου, ηγετική φυσιογνωμία της Γενιάς του 1930, στο πλαίσιο του αιτήματος της ελληνικότητας εκ μέρους της γενιάς του, αναζήτησε ένα εικαστικό ιδίωμα που είχε τις ρίζες του στην αγιογραφία και στη λαϊκή παράδοση. Ανάμεσα στους μαθητές του, στους οποίους συγκαταλέγονται ο Τσαρούχης και ο Εγγονόπουλος, ήταν και ο γεννημένος το 1929 Ράλλης Κοψίδης, ο οποίος μαθήτευσε κοντά του από το 1953 έως το 1959. Ο Κοψίδης, το έργο του οποίου επίσης συνομιλεί με τη λαϊκή παράδοση και το πνεύμα της Ορθοδοξίας, ανέλαβε την εικονογράφηση των 14 επιπλέον παραμυθιών που προσέθεσε ο Μέγας στη δεύτερη έκδοση του βιβλίου το 1956.

Η κυρία Ελένη Κεχαγιόγλου είναι φιλόλογος - επιμελήτρια εκδόσεων και έχει επιμεληθεί τη σειρά «Μια φορά κι έναν καιρό» που προσφέρει «Το Βήμα».

 εξαίρετο το άρθρο !
εξαίρετο το εγχείρημα -τότε και τώρα -
κι εξαίρετη η προσφορά όλων τους !

(ακολουθεί)

του εθίμου τα καλλικαντζαράκια

.

Ο ΠΕΤΡΟΣ ΚΑΙ Ο ΛΥΚΟΣ

του Sergei Prokofiev
.
(όλο το κείμενο)

.
.
.
μιά ιστορία
μέσα σε μιάν άλλη ιστορία
.
.......
.
θυμάσαι ένα καλοκαίρι, ουουου πάνε χρόνια τώρα, θυμάσαι ένα καλοκαίρι, ξανάπε το παιδί, που σου μίλησα γιά της ανάγκης τα βράδια ; το θυμάσαι, φεγγάρι μου ;
το φεγγάρι κοίταξε το παιδί σκεπτικό. όχι, τέτοιο πράγμα καθόλου δεν το θυμόταν !
τι φεγγάρι θάταν αν κρατούσε στη θύμησή του κάθε παιδιάστικη κουβέντα που άκουγε, ενώ αυτό ξενυχτούσε μες τις ομορφιές της γης, τα βράδυα τ' αυγουστιάτικα !
όχι, το φεγγάρι δεν θυμότανε... κοίταξε το παιδί που ήτανε καθισμένο στο χώμα με σταυρωτά τα χεράκια του, κι έμενε το φεγγάρι απόψε ολωσδιόλου αμίλητο και θλιμμένο.
όμως το παιδί, σαν όλα τα παιδιά, επέμενε :
θυμάσαι, φεγγάρι μου, κάποια νυχτιά που ήσουνε ολοστρόγγυλο, ήταν γλυκά έξω, μοσχομύριζε γιασεμί και γαζία ο τόπος, κι εσύ τότε έσκυψες και μου τραγούδησες ;
θυμάσαι, πως από μακρινούς τόπους που έφεγγες, έφερνες τις νυχτιές και μου διηγιόσουνα τις πιό ωραίες, τις πιό μαγευτικές ιστορίες;
δεν πειράζει, φεγγάρι μου, να μη σε νοιάζει αν τόχεις ξεχάσει εσύ. το θυμάμαι εγώ. κι απόψε που είσαι εσύ θλιμμένο έκανα εγώ κάτι γιά σένα. ορίστε ! έβαλα κι άκουσα το παραμύθι που μου αρέσει, έπειτα πήρα το μαύρο μολύβι μου και το έγραψα πάνω σε άσπρο χαρτί λέξη προς λέξη, ενώ το άκουγα.
γιά σένα τόκανα αυτό.
και θα στο πω τώρα εγώ το παραμύθι, θα στο διηγηθώ εγώ, γιά να σε δω να γελάς, ασημένιο φεγγάρι μου, και γιά να φύγει η σκοτεινιά από τα όμορφά σου μάτια.
άκου λοιπόν : την ιστορία μας, τη διηγιόνται σε μιά μεγάαλη χώρα, που τηνε λένε Ρωσσία, και δεν την έχει γράψει όποιος κι όποιος τυχαίος παραμυθάς, μα την έχει γράψει ένας σπουδαίος μουσικός ! έτσι, αυτή η ιστορία έχει μέσα κάθε λογιώ μουσικά όργανα, που θα παίξουν απόψε γιά σένα ! κάθισα και στην αντέγραψα.
.
στο παραμύθι μας, που το ονομάζουν Ο ΠΕΤΡΟΣ ΚΑΙ Ο ΛΥΚΟΣ, γιά κάθε πρόσωπο που εμφανίζεται, που μιλάει, που τρέχει, που φτεροκοπάει, που κολυμπάει, που κυνηγάει, θα παίζει στην ορχήστρα κι από ένα όργανο.

θα παίζει , ας πούμε, ένα φλάουτο, όταν τραγουδάει ή όταν πετάει το πουλί

θα παίζει ένα όμποε, γιά την πάπια

ένα κλαρινέττο, όταν η γάτα πατάει αθόρυβα στις βελουδένιες πατούσες της

ένα φαγκότο, όταν μιλάει ο παππούς

τρία ολόκληρα κόρνα, θα παίζουν γιά τον γκρίζο λύκο

όλα τα έγχορδα της ορχήστρας, γιά τον μικρό Πέτρο

τα ξύλινα πνευστά γιά τους κυνηγούς που έρχονται απ' το δάσος

και τέλος, τα τύμπανα και η γκρανκάσσα θα βροντούν τις τουφεκιές

.

.

Ο ΠΕΤΡΟΣ ΚΑΙ Ο ΛΥΚΟΣ

του Sergei Prokofiev

.

ένα πρωί που λες, φεγγάρι μου όμορφο, ο Πέτρος ανοίγει την πόρτα του κήπου και βγαίνει στο λιβάδι.

στο πιο ψηλό κλαδί ενός μεγάλου δέντρου βλέπει να κάθεται ένα πουλάκι. Ο φίλος του.

"τι ωραία μέρα ! τι ωραία μέρα !" τιτιβίζει χαρούμενα.

εκείνη ακριβώς τη στιγμή ξεπροβάλλει μια πάπια. Ευχαριστημένη που βρίσκει την πόρτα του κήπου ανοιχτή, το σκάει και τρέχει να πλατσουρίσει στη λιμνούλα που βρίσκεται μες τη μέση του λιβαδιού

με το που τη βλέπει το πουλάκι, αφίνει το κλαδί του και πάει κοντά της

"τι σόι πουλί είσαι εσύ, που δεν πετάς ;" της λέει

"τι σόι πουλί είσαι εσύ, που δεν κολυμπάς ;" του λέει και βουτάει στη λίμνη

κι όσο τα συζητούσανε, η πάπια τσαλαβουτούσε στο νερό και το πουλάκι φτερούγιζε εκεί τριγύρω...

σε μια στιγμή ο Πέτρος βλέπει με την άκρη του ματιού του μια γάτα να ζυγώνει στα κρυφά μέσα απ τα χόρτα.

σκεφτότανε : "μμμ να μια καλή ευκαιρία, τώρα που είναι απορροφημένοι με τις κουβέντες τους... βλέπω το πουλάκι, να μιά καλή ευκαιρία να το πιάσω. να καλή ευκαιρία να τ’ αρπάξω" πλησιάζει κρυφά κι αθόρυβα με τις βελούδινες πατούσες σαν κλέφτης...

πρόσεξε ! φωνάζει ο πέτρος και το πουλάκι πετάει αμέσως πάνω στο δέντρο

η πάπια βάζει τις φωνές για να διώξει τη γάτα, από τα μέσα της λίμνης

η γάτα όμως στριφογυρίζει γύρω απ’ το δέντρο κι αναρωτιέται:

"τώρα αξίζει τον κόπο ν’ ανέβω εκεί απάνω; Ώσπου να φτάσω θα χει πετάξει το πουλί"

Ξαφνικά εμφανίζεται ο παππούς

"Τι κάνετε εδώ ;" λέει "Αν έρθει ένας λύκος, τι θα γίνει ;"

Ο Πέτρος δε δίνει καμιά σημασία... " Αγόρια σαν κι εμένα, δεν φοβούνται τους λύκους !" λέει

Ο παππούς όμως τον πιάνει απ’ το χέρι οδηγώντας τον προς το σπίτι.

Κλειδώνει την πόρτα του κήπου πίσω του.

Δεν είχε καλά - καλά προλάβει να μπει στον κήπο ο Πέτρος κι ένας μεγάλος γκρίζος λύκος βγαίνει απ’ το δάσος

Μόλις τον βλέπει η γάτα, σαν αστραπή σκαρφαλώνει στο δέντρο

Η πάπια τρομάζει και κράζοντας πετάγεται έξω απ το νερό

Τρέχει να σωθεί αλλά ο λύκος είναι πιο γρήγορος. Την πλησιάζει κοντά, πιο κοντά, όλο πιο κοντά, τη φτάνει και μ’ ένα γκλουπ την καταπίνει

Και να τώρα πώς έχουν τα πράγματα:

Η γάτα πάνω σ’ ένα κλαδί, το πουλί σ’ ένα άλλο κλαδί, όχι πολύ κοντά στη γάτα

Ο λύκος γυροφέρνει το δέντρο και τους κοιτάζει λαίμαργα

Ο Πέτρος εν τω μεταξύ που είδε από τον κήπο τι γινότανε, χωρίς τον παραμικρό φόβο τρέχει στο σπίτι, βρίσκει ένα γερό σκοινί, το παίρνει, σκαρφαλώνει τον πέτρινο τοίχο του κήπου.

Ένα κλαδί που γυρόφερνε ο λύκος έφτανε πάνω από τον πέτρινο τοίχο.

Αρπάζοντας το κλαδί ο Πέτρος ανεβαίνει στο δέντρο και λέει στο πουλάκι : "τρέχα κοντά στο λύκο, πέτα γύρω - γύρω απ το κεφάλι του να τον ζαλίσεις, προσοχή όμως μη σε βουτήξει !"

Το πουλί πετάει κοντά στο λύκο, φτερουγίζει τόσο κοντά του ώστε σχεδόν τον αγγίζει με τα φτερά του, ενώ ο λύκος έξω φρενών πηδάει προσπαθώντας να τ’ αρπάξει

Το πουλάκι όμως είναι έξυπνο. Ο λύκος όσο κι αν προσπαθεί δεν μπορεί να το φτάσει.

Ο Πέτρος στο μεταξύ φτιάνει μια θηλιά με το σκοινί του, την κατεβάζει προσεκτικά, την περνάει στην ουρά του λύκου και με όλες του τις δυνάμεις τραβάει δυνατά.

Με το που καταλαβαίνει ο λύκος ότι πιάστηκε, αρχίζει να χοροπηδάει απελπισμένα για να ξεφύγει, αλλά ο Πέτρος έδεσε τη άλλη άκρη του σκοινιού στο δέντρο

Όσο πιο πολύ χοροπηδάει ο λύκος, τόσο πιο πολύ σφίγγει η θηλιά γύρω απ’ την ουρά του.

Τότε, μέσα απ το δάσος βγαίνουν οι κυνηγοί που παρακολουθούσαν τα ίχνη του λύκου και πυροβολούσαν.

"Μην πυροβολείτε ! μην πυροβολείτε !" φωνάζει ο Πέτρος. " τον πιάσαμε το λύκο !

Το πουλάκι κι εγώ τον επιάσαμε. Βοηθείστε να τονε πάρουμε στο ζωολογικό κήπο"

Και τώρα, φεγγάρι μου γλυκό, φαντάσου τη θριαμβευτική πομπή !

Πρώτος ο Πέτρος !

Πίσω του οι κυνηγοί τραβώντας το λύκο, τέλος ο παππούς και η γάτα.

Ο παππούς μουρμουρίζει κουνώντας το κεφάλι του : "κι αν ο Πέτρος δεν είχε πιάσει το λύκο, τι θα γινότανε ;"

Από πάνω πετούσε το πουλάκι, κελαηδώντας χαρούμενα "ε, τι σπουδαίοι που είμαστε ο Πέτρος κι εγώ, κοιτάξτε τι πιάσαμε !"

Εάν όμως ακούσεις προσεκτικά, θ’ ακούσεις απ’ την κοιλιά του λύκου την πάπια να φωνάζει, γιατί ο λύκος απ’ τη βιασύνη του την κατάπιε την κακομοίρα ζωντανή.

.
.
.
.
.

China

γιά να πω την αλήθεια,

με έχει γοητεύσει κάπως
.
η Κίνα !
.
με έχει κάπως
συνεπάρει
και
την ψάχνω...

οι παιώνιες του Manet
.












Οι θαλάσσιοι δράκοντες

κατοικούν σε υπέρλαμπρα παλάτια

στα βάθη των θαλασσών,

που το καθένα λέγεται

κρυστάλλινο ανάκτορο,

και τρέφονται

με οπάλια και μαργαριτάρια !

βρήκα ένα παραμύθι !
.
παραδοσιακό Κινέζικο !

Οι τέσσερις δράκοι !

.

Μια φορά κι ένα καιρό δεν υπήρχαν ούτε ποτάμια, ούτε λίμνες πάνω στη γη, αλλά μόνο η Ανατολική Θάλασσα όπου ζούσαν τέσσερις δράκοι: ο Μακρύς Δράκος, ο Κίτρινος Δράκος, ο Μαύρος Δράκος και ο Μαργαριταρένιος Δράκος.

Μια μέρα οι τέσσερις δράκοι πετούσαν στον ουρανό και κατευθύνονταν προς τη στεριά. Ανέβαιναν πολύ ψηλά, έκαναν βουτιές στον αέρα και έπαιζαν κρυφτό μέσα στα σύννεφα.

<Ελάτε εδώ γρήγορα!!!>> φώναξε ξαφνικά ο Μαργαριταρένιος Δράκος.

<Τι συμβαίνει;>> ρώτησαν οι άλλοι τρεις κοιτάζοντας κάτω, προς τα εκεί που τους έδειξε ο Μαργαριταρένιος Δράκος. Κάτω στη γη αντίκρισαν ένα μεγάλο πλήθος ανθρώπων που έκαιγαν λιβάνια κι έκαναν προσφορές με φρούτα και γλυκίσματα. Όλοι τους προσεύχονταν! Μια γυναίκα με κάτασπρα μαλλιά και ένα κοκαλιάρικο αγοράκι στην πλάτη της ήταν γονατισμένη στο έδαφος και μουρμούριζε:

<Σε παρακαλώ, Ουράνιε Πατερά, στείλε μας γρήγορα βροχή για να μπορέσουμε να δώσουμε λίγο ρύζι στα παιδιά μας>>.

Η αλήθεια ήταν πως είχε να βρέξει πάρα πολύ καιρό. Οι σοδειές είχαν μαραθεί, το χορτάρι και τα λιβάδια είχαν κιτρινίσει από τον καυτό ήλιο.

<Πόσο φτωχοί είναι αυτοί οι άνθρωποι!><Κι αν δεν βρέξει, σύντομα κινδυνεύουν να πεθάνουν από την πείνα>>, είπε ο Κίτρινος Δράκος.

ο Μακρύς Δράκος κούνησε το κεφάλι του. Μετά είπε : "να πάμε στον αυτοκράτορα Σεπτό του Αχάτη να τον παρακαλέσουμε να βρέξει>>

Και λέγοντας αυτό πέταξε στα σύννεφα. Οι υπόλοιποι τον ακολούθησαν κι άρχισαν να πετούν όλοι μαζί προς το Ουράνιο Παλάτι.

Ο Αυτοκράτορας Σεπτός του αχάτη που ήταν υπεύθυνος για όλα όσα συνέβαιναν στον ουρανό, στη γη και στη θάλασσα, ήταν πανίσχυρος. Και δεν ήταν καθόλου ευχαριστημένος όταν είδε τους δράκους να πετούν βιαστικά προς το μέρος του.

.

<Γιατί έρχεστε εδώ αντί να βρίσκεστε κοντά στη θάλασσα και να συμπεριφέρεστε όπως πρέπει;>> τους ρώτησε.

Ο Μακρύς δράκος έκανε ένα βήμα μπροστά και είπε:

<Οι σοδειές στη γη έχουν ξεραθεί και χάνονται, Μεγαλειότατε। Σε παρακαλώ να ρίξεις όσο γίνεται πιο γρήγορα βροχή στον κόσμο>>.

Ο Αυτοκράτορας, που εκείνη την ώρα απολάμβανε το τραγούδι των νεράιδων, προσποιήθηκε ότι συμφώνησε μαζί προς.

<<Εντάξει. Πηγαίνετε πίσω κι εγώ θα στείλω αύριο μια βροχή>>.

<<Ευχαριστούμε, Μεγαλειότατε!>> είπαν οι τέσσερις δράκοι με μια φωνή και γύρισαν πίσω ευτυχισμένοι.

Αλλά πέρασαν δέκα ολόκληρες μέρες χωρίς να πέσει ούτε μια σταγόνα βροχής στη γη.

Οι άνθρωποι υπέφεραν, κάποιοι άρχισαν να τρώνε φλούδες δέντρων, κάποιοι έτρωγαν τις ρίζες από τα χόρτα και κάποιοι άλλοι αναγκάζονταν να τρώνε χώμα επειδή δεν εύρισκαν ούτε φλούδες δέντρων, ούτε χορτάρια.

Βλέποντας αυτή την κατάσταση οι τέσσερις δράκοι λυπήθηκαν πολύ, γιατί ήξεραν ότι ο Αυτοκράτορας ενδιαφερόταν περισσότερο για τις απολαύσεις του παρά για εκείνους τους ανθρώπους। Έτσι έπρεπε να βασιστούν μόνο στον εαυτό τους για να γλιτώσουν τους ανθρώπους από τα βάσανα τους। Αλλά πώς;

Κοιτάζοντας την απέραντη θάλασσα, ο Μακρύς Δράκος δήλωσε στους άλλους τρεις πως είχε μια ιδέα.

<<Τι είναι; Πες το γρήγορα!>> απαίτησαν να μάθουν οι άλλοι.

<<Κοιτάξτε. Δεν νομίζετε κι εσείς πως η θάλασσα έχει πάρα πολύ νερό; Θα το πετάξουμε στον ουρανό και αυτό θα πέσει στη γη σαν βροχή και θα σώσει τους ανθρώπους και τι σοδιές τους>>.

<<Καλή ιδέα!>> είπαν οι άλλοι χειροκροτώντας.

<<Αλλά>> είπε ο Μακρύς Δράκος μετά από πολλή σκέψη <<πρέπει να ξέρετε ότι θα κατηγορηθούμε αν ο Αυτοκράτορας μάθει για αυτό>>.

<<Θα κάνω ο,τιδήποτε για να σώσω τους ανθρώπους >>. Είπε ο Κίτρινος Δράκος αποφασιστικά.

<<Ας αρχίσουμε. Και δεν πρόκειται να μετανιώσουμε ποτέ>>. Φώναξαν ο Μαύρος και ο Μαργαριταρένιος Δράκος, που ήθελαν κι αυτοί να βοηθήσουν τους ανθρώπους.

Κατευθύνθηκαν προς την θάλασσα, μάζεψαν νερό στο στόμα τους και πέταξαν ψηλά στον ουρανό για να το ρίξουν στη γη. Οι τέσσερις δράκοι έκαναν το δρομολόγιο αυτό πολλές φορές. Σε λίγο το θαλασσινό νερό άρχισε να πέφτει στη γη σαν βροχή.

.

<<Βρέχει! Βρέχει!>>

<<Οι σοδιές θα σωθούν!>>

Οι άνθρωποι άρχισαν να φωνάζουν και να κλαίνε από τη χαρά τους. Το σιτάρι άρχισε να σηκώνεται από το έδαφος και το χορτάρι άρχισε να πρασινίζει.

Όταν ο θεός της θάλασσας το είδε αυτό ειδοποίησε τον αυτοκράτορα.

<<Πως τολμούν οι τέσσερις δράκοι να φέρνουν βροχή χωρίς την έγκριση μου!>>Είπε ο Αυτοκράτορας και διέταξε τους ουράνιους στρατηγούς του και τα στρατεύματα τους να συλλάβουν τους τέσσερις δράκους। Οι τέσσερις δράκοι που ήταν πολύ λίγοι να αντισταθούν απέναντι σε τόσο στρατό, αιχμαλωτίστηκαν πολύ γρήγορα και οδηγήθηκαν στο ουράνιο παλάτι.

<<Πήγαινε και φέρε μου τέσσερα βουνά για να τους πλακώσουμε, έτσι ώστε να μην μπορούν πια να ξεφύγουν!>> διέταξε ο Αυτοκράτορας τον θεό των βουνών.

Ο θεός των βουνών χρησιμοποίησε την μαγική του δύναμη, κάλεσε τον άνεμο και τα τέσσερα βουνά έφτασαν πετώντας και πλάκωσαν τους τέσσερις δράκους।

Αλλά και μέσα στη φυλακή τους οι τέσσερις δράκοι ποτέ δεν μετάνιωσαν για την πράξη τους. Κι επειδή ήταν αποφασισμένοι να φέρονται για πάντα καλά στους ανθρώπους, μεταμορφώθηκαν σε τέσσερις ποταμούς που κατέβαιναν από τα ψηλά βουνά και διέσχιζαν την χώρα, για να μην έχουν πια ανάγκη οι άνθρωποι μόνο τις βροχές.

.

Ο Χέιλονγκ Τζιάν (Heilong Jiang) , ο Μαύρος Δράκος στο μακρινό Βορρά

.
.





.

ο Χουανγκ έ (Huang He), ο Κίτρινος Δράκος στην κεντρική Κίνα

.

.

.

ο Τσάνγκγιανγκ, που λέγεται και Γιανγκτζέ (Changjiang ή Yangtze)

- μακρύ ποτάμι -, νοτιότερα

.

.

.

και ο Ζου Γιάνγκ (You-Yang ), ο Μαργαριταρένιος Δράκος στις εσχατιές του Νότου

.

.

.

ο μαύρος δράκος।

The Black Dragon became the Heilongjian river in Northern China.

।
।

।

ο Κίτρινος Δράκος
।

The Yellow Dragon became the Huanghe river in Central China।

।

ο Μακρύς Δράκος
।

The Long Dragon became the Changjiang (Yangtze) river in Southern China.

।

ο Μαργαριταρένιος Δράκος
।

The Pearl Dragon became the Zhujiang River (Pearl River) in Southern China.

।
।
।

*Σημειώσεις :

Στις χώρες της ανατολής και κυρίως στην Κίνα, ο δράκος έχει τελείως διαφορετική υπόσταση, απ' ό, τι στη Δύση। Ο κινέζικος δράκοντας συμβολίζει τη δύναμη και τη χάρη, το θάρρος και την ανδρεία, τον ηρωισμό και την υπομονή, την ευγένεια και την θεότητα। Στην ουσία πρόκειται για μια ενεργητική αποφασιστική και ευφυή δύναμη που αντιπροσωπεύει όσα ακριβώς δεν υπάρχουν στην εικόνα του δράκου της δύσης: την ομορφιά , την σοφία και την καλοσύνη. Για τους κατοίκους της ανατολής οι δράκοντες μοιάζουν και λατρεύονται ως άγγελοι σε σημείο να υπάρχουν πάρα πολλά ιερά αφιερωμένα σε αυτούς. Από τα ιερά αυτά, ο ναός του μαύρου δράκου και το περίφημο νησί του ναού στην Ιαπωνία, υπήρξαν τόποι προσκυνήματος και διατηρούνται ακόμα και στις μέρες μας σαν αξιοθαύμαστα μνημεία του πολιτισμού της ανατολής.

*

Για να καταλάβουμε ακόμα περισσότερο πόσο επηρεασμένος είναι από το πλάσμα αυτό ο λαός της Κίνας και πόσο βαθιά είναι η πίστη του, αρκεί να ανατρέξουμε σε ορισμένους μύθους που περιβάλουν τον δράκοντα αλλά και γεγονότα.

Ο δράκος είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με το υγρό στοιχείο σε όλες του τις μορφές. Κάθε πηγή κάθε ποτάμι και λίμνη, έλος και θάλασσα κρύβει μέσα του ένα δράκο-πνεύμα. Όσο πιο μεγάλο το ποτάμι και η λίμνη τόσο μεγαλύτερος και ο δράκος. Μάλιστα σύμφωνα με την κινέζικη μυθολογία ο δράκος που ελέγχει τον κίτρινο ποταμό, που είναι και ο μεγαλύτερος και ζωοποιός της Κίνας, είναι αυτός που παρέδωσε στο θρυλικό αυτοκράτορα Φου Σι το κινέζικο αλφάβητο.

Φυσικά εκτός από κάτοικοι των υδάτινων στοιχείων οι δράκοι είναι και ελεγκτές τους. Μπορούν κατά βούληση να τους πλημμυρίσουν ή να τους στερέψουν. Κατέχουν ακόμα τη δύναμη να ελέγχουν τα καιρικά φαινόμενα. Είναι υπεύθυνοι για τις βροχοπτώσεις, για την ξηρασία ή την δημιουργία καταιγίδων. Μια ξαφνική νεροποντή είναι σίγουρα η οργή κάποιου δράκου που προκάλεσε κάποιος ασεβής ή και αφελής θνητός.

Η σχέση των ανυπέρβλητων αυτών δράκων με τα στοιχεία της φύσης δεν σταματάει στον έλεγχο των υδάτων. Οι κινήσεις του πρώτου δράκου –βασιλιά των δράκων- ελέγχουν την ίδια τη ζωή. Το περπάτημα του, ο ύπνος και η αναπνοή του καθορίζουν, την νύχτα, την ημέρα την εποχή και τον καιρό.

।
।
।
।
।